Wespen zijn nutteloos. Toch? Hoe alles in je tuin met elkaar samenhangt

Een vriend vroeg laatst waar ik nou eigenlijk mee bezig was met Inheemse Oase. Ik vertelde dat ik tegenwoordig veel bewuster nadenk over wat ik in de tuin zet. Veel tuinplanten zijn namelijk met bestrijdingsmiddelen behandeld, en juist de insecten die erop afkomen kunnen daar last van hebben.

Hij dacht even na en zei toen dat wespen, hoornaars en muggen van hem eerlijk gezegd niet hoefden.

Ik zei dat die dieren ook onderdeel zijn van het ecosysteem. Waarop hij terugkwam met iets wat hij ergens had gelezen: wespen zijn zo ongeveer de nutteloosste insecten die er bestaan.

We moesten er allebei om lachen en het gesprek ging alweer over iets anders.

Maar die zin bleef hangen. Niet omdat ik hem gek vond en ook niet omdat ik dacht dat hij iets verkeerds zei. Eerder omdat ik merkte dat ik zelf geen antwoord had. Wat doet een wesp eigenlijk, behalve rondjes vliegen om mijn glas?

De vraag die bleef hangen

Hoe langer ik erover nadacht, hoe meer ik doorkreeg dat het eigenlijk niet over wespen ging.

De echte vraag zit dieper: willen we werkelijk biodiversiteit, of vooral de delen van de natuur die we zelf mooi, schattig of nuttig vinden?

Kijk naar wat we belangrijk vinden. Bijen zijn helden geworden. Vlinders zijn poëzie. Vogels mogen in de winter bijgevoerd worden. Bloemen planten we met liefde aan.

En dan zijn er de andere: wespen, muggen, spinnen, slakken, rupsen, oorwurmen, pissebedden. Zodra die in beeld komen, verandert onze toon. Dan gaat het over overlast, plagen en bestrijden.

Dat is heel menselijk. Ik doe het zelf ook. Het wringt wel met het idee van biodiversiteit, want een tuin is geen menukaart waarvan je de leuke soorten uitkiest. Wat er in een tuin gebeurt, gebeurt in relaties.

Dus besloot ik het uit te zoeken. Beginnend bij het insect dat het slechtst uit dat gesprek kwam.

De wesp die we kennen is maar één wesp

Eerste verrassing: “de wesp” bestaat eigenlijk niet.

In Nederland komen meer dan vijfduizend soorten wespen voor. De meeste daarvan zijn klein, onopvallend en zul je nooit bewust zien. Sluipwespen bijvoorbeeld, die hun eitjes in of op andere insecten afzetten. Of goudwespen, die metallic groen en rood glanzen als een edelsteen.

De wesp die wij kennen — geel-zwart, aan je glas limonade in augustus — is één van twee soorten: de gewone wesp en de Duitse wesp. Samen worden ze niet voor niets limonadewespen genoemd.

Dat vond ik meteen al een gek besef. Ons hele oordeel over een enorme groep insecten is gebaseerd op twee soorten, in één maand van het jaar, in één situatie: als ze aan onze tafel zitten. In 2024 riepen Naturalis, EIS Kenniscentrum Insecten en een aantal andere organisaties het Jaar van de Wesp uit, precies om dat beeld bij te stellen.

Een wesp is eigenlijk vooral een jager

De tweede verrassing: een groot deel van het wespenleven gaat helemaal niet over suiker.

Volwassen wespen leven daarvan — nectar, vruchtensap, en ja, jouw limonade. Hun larven hebben eiwit nodig. Dus jagen werksters de hele zomer op andere insecten: rupsen, vliegen, muggen, bladluizen, die versneden mee naar het nest gaan. Een kolonie is daarmee de hele zomer bezig insecten uit de omgeving te vangen. Niet omdat ze ons willen helpen, maar omdat er thuis voortdurend larven gevoerd moeten worden.

Buiten de tuin is dat ook gemeten. In veldproeven met gewassen brachten sociale wespen de aantallen rupsen van plaagsoorten omlaag en beperkten ze de schade aan de planten. Een groot overzichtsartikel over de ecologische rol van wespen bevatte daarnaast een conclusie die ik veelzeggend vond. Het is niet zo dat de wetenschap heeft aangetoond dat wespen weinig doen — we hebben er alleen lang te weinig naar gekeken. De aandacht ging naar de bijen.

En dan de nuance: dit betekent niet dat wespen jouw tuin plaagvrij houden. Een tuin is geen laboratorium en een wesp is geen bestrijdingsmiddel. Wat wespen doen is subtieler. Ze zijn een van de vele kleine krachten die populaties in beweging houden, zodat niet één soort alles overneemt.

Ook wespen gaan naar de bloemen

Wat ik ook niet wist: wespen bezoeken bloemen.

Ze zijn minder harig dan bijen, dus er blijft minder stuifmeel aan ze plakken. Als bestuiver zijn ze daarom minder efficiënt. Wespen hebben een korte tong, en dat maakt ze juist geschikt voor bloemen waarbij de nectar ondiep ligt. Denk aan schermbloemen zoals wilde peen, venkel en dille.

Er is zelfs een mooi Nederlands voorbeeld: de brede wespenorchis wordt vooral bezocht en bestoven door wespen. Die naam is geen toeval.

Bekijk de inheemse plantenlijst eens met dit in je achterhoofd: veel planten die we “goed voor bijen” noemen, worden ook door heel andere insecten gebruikt.

En dan wordt de jager zelf opgegeten

Het derde stukje van de puzzel maakte het pas echt rond.

Wespen zijn zelf ook voedsel.

In Nederland broedt een roofvogel die letterlijk wespendief heet. Die spoort wespennesten op, graaft ze uit en voert de larven aan zijn jongen. Hij is er ook op gebouwd, met stevige poten en dichte, schubachtige veertjes rond de kop die beschermen tegen steken.

Dat vond ik ergens een prachtig beeld. Een dier waarvan iemand zegt dat het nutteloos is, is voor een ander dier het hele bestaan. Daarnaast worden wespen gegeten door onder meer vogels en kleine zoogdieren, en de nesten die in het najaar leegraken worden weer opgeruimd door andere organismen.

“Nuttig” blijkt een menselijk woord

Op dat punt viel het kwartje.

Nuttig is geen ecologische eigenschap. Het is een oordeel. We noemen iets nuttig als het ons iets oplevert: honing, bestuiving van gewassen, kleur in de tuin, minder bladluis op de rozen. Maar een soort hoeft ons geen dienst te bewijzen om ecologisch iets te betekenen. Een wesp is jager, prooi, bestuiver en opruimer tegelijk, en welke rol het zwaarst weegt verschilt per plek, seizoen en soort.

Ik ga trouwens niet beweren dat ik enthousiast word wanneer er tijdens het eten vijf wespen om mijn bord cirkelen. Dat vind ik gewoon irritant, maar dat is iets anders dan zeggen dat ze nutteloos zijn.

Nee, ik ga ook niet zeggen dat de hele voedselketen instort als één insectensoort verdwijnt. Zo werkt het niet: voedselwebben zijn taai en hebben overlap, dus valt er één soort weg, dan nemen andere vaak een deel van die rol over. Maar hoe meer draden er verdwijnen, hoe minder speling er overblijft. Slijtage dus, geen instorting.

Zoom uit: dit gebeurt overal in je tuin

Toen ik dit eenmaal doorhad, kon ik het niet meer bij wespen laten.

Neem de rups. Die eet van je planten, en mooi is dat niet altijd. Maar diezelfde rups wordt óf een vlinder, óf het voer waarmee een koolmezenpaar zijn jongen grootbrengt — jonge koolmezen zitten zo’n drie weken op het nest en krijgen voortdurend rupsen aangesleept. Wie vlinders én mezen wil, heeft dus planten nodig waarvan gegeten mag worden.

Neem de slak. Die kan een (moes)tuin behoorlijk uitkleden — daar heb ik zelf ook mijn avonden mee gevuld. Maar slakken zijn ook prooi voor egels, vogels, loopkevers en padden. Wie álle slakken wegneemt, neemt ook een schakel weg. Ik schreef er eerder over in slakken in de tuin ecologisch bestrijden.

Neem het blad dat in de herfst blijft liggen. Slordig, ja, maar het is huisvesting: eronder overwinteren insecten, en dieper werken schimmels, wormen en bacteriën het om tot voeding voor volgend jaar. Dat zag ik in mijn eigen tuin terug in de paddenstoelen die na een natte periode verschenen.

Neem de spin in de hoek van het schuurraam. Niet ieders favoriet, ondertussen wel een van de effectiefste insectenvangers die je hebt.

En ja, de mug. Muggenlarven zijn in het water voedsel voor allerlei waterdieren, en volwassen muggen worden gegeten door vogels, vleermuizen en spinnen. Ik ga niet beweren dat er zonder muggen direct een ramp uitbreekt — daar zijn onderzoekers het zelf niet over eens. Maar zelfs een dier dat we uitsluitend als last kennen, blijkt met van alles samen te hangen.

Het punt is niet dat alles even schattig is. Het punt is dat het aan elkaar vastzit. Planten voeden insecten. Insecten eten planten en elkaar. Vogels eten insecten. Roofdieren houden populaties in beweging. Wat sterft wordt weer voedsel. Circle of life, maar dan zonder zonsopgang en zwevende muziek: gewoon in jouw achtertuin, elke dag opnieuw.

Het verschil tussen last en bestaansrecht

Uiteindelijk kwam ik niet tot de conclusie dat mijn vriend ongelijk had. Ik bleef vooral hangen bij een ander onderscheid.

Er zit verschil tussen:

“Dit dier zit mij hier in de weg.”

en

“Dit dier heeft geen bestaansrecht.”

Het eerste is normaal. Je mag een wesp irritant vinden. Je mag geen muggen in je slaapkamer willen. Je mag slakken uit je moestuin proberen te houden. Je mag een nest weghalen dat pal naast de deur van de kinderkamer zit.

Het tweede is een veel groter oordeel. Het is een uitspraak over of iets er überhaupt mag zijn.

Ik denk dat de meeste mensen dat tweede helemaal niet bedoelen als ze het eerste zeggen. Mijn vriend ook niet. Maar het scheelt om te merken wanneer het ene ongemerkt in het andere overgaat.

Wat dit betekent voor je eigen tuin

Hier landt het uiteindelijk, want dit is precies waar het bij een tuin misgaat of goed gaat.

Een biodiverse tuin is niet simpelweg een tuin met veel bloemen. Bloemen zijn nectar en stuifmeel, en dat is één maaltijd op één moment in het jaar. Een tuin wordt pas rijk als er ook plek is om te schuilen, te jagen, eitjes af te zetten, te verpoppen en te overwinteren.

Daarbij helpen inheemse planten, omdat Nederlandse planten en dieren hier al heel lang samen leven. Veel insecten zijn gebonden aan specifieke waardplanten: hun rupsen eten alleen van die ene soort. Zulke relaties ontstaan niet in een paar jaar.

Maar laten we ook hier niet doorslaan. Niet elke inheemse plant is automatisch goed en niet elke uitheemse plant is slecht. Uit langlopend Brits onderzoek naar tuinbeplanting (Plants for Bugs van de RHS) bleek dat vooral inheemse en nabij-inheemse beplanting de meeste insecten opleverde, maar ook dat uitheemse planten waarde hebben, bijvoorbeeld doordat ze het bloeiseizoen verlengen. En dat de totale hoeveelheid beplanting zwaar meetelt: meer groen is meer leven.

Inheems is dus geen regel maar een richting. Hoe groter je inheemse aandeel, hoe meer soorten er iets met je tuin kunnen.

Anders kijken naar je eigen tuin

Ik ga hier geen twintig tips neerzetten. Wat mij het meest heeft veranderd waren geen maatregelen, maar een paar vragen die ik mezelf ben gaan stellen als ik in de tuin sta.

De eerste: waar zit hier eigenlijk voedsel? Niet alleen nectar, maar ook blad waarvan gegeten mag worden, zaden voor de winter, luizen voor de lieveheersbeestjes. Een tuin waarin niets wordt aangevreten, voedt eigenlijk niemand.

De tweede: waar kan iets schuilen? Een stapeltje takken, een hoekje lang gras, een holle stengel, een stukje kale grond voor wilde bijen, een steen die blijft liggen. Schuilplekken kosten niets en leveren veel op.

De derde: is er in élk seizoen iets te halen? Veel tuinen pieken in juni en zijn daarna leeg, terwijl juist in het vroege voorjaar en de late nazomer vaak minder voedsel beschikbaar is. Onze seizoenstips helpen daarbij.

De vierde: mag dood plantenmateriaal ergens blijven liggen? Eén hoek waar blad, stengels en takken blijven liggen doet meer voor het bodemleven dan een hele border vol bloemen.

En de vijfde, misschien wel de lastigste: moet dit insect dat mij nu stoort echt weg, of kan het gewoon blijven? Soms is het antwoord ja, en dat is prima. Maar verrassend vaak is het antwoord: eigenlijk niet.

Wat mij opviel, is dat je dan vanzelf bij de volgende vraag uitkomt. Niet “doe ik het goed of fout”, maar: wat kan er in míjn tuin eigenlijk bij? Bij mij begon het met één hoek die ik gewoon heb laten liggen.

Zelf begon ik gewoon met één hoek die ik liet liggen. Wil je kijken waar jij in jouw tuin kunt beginnen, dan kun je met Mijn Tuin bijhouden wat je verandert of het gratis tuinadvies gebruiken om een eerste stap te vinden. Stap voor stap, niet in één seizoen.

Tot slot

Ik hou nog steeds niet van wespen aan mijn bord. Dat is niet veranderd.

Wat wel is veranderd, is wat ik zie als er eentje langskomt. Geen nutteloos insect, maar een jager die larven te voeren heeft, een bloembezoeker, en zelf ook eten voor iets anders. Een draadje in een web dat gewoon doorloopt, of ik het nou leuk vind of niet.

Als je na dit artikel bij de volgende wesp heel even denkt: oké, jij bent hier dus ook ergens onderdeel van — dan is dit verhaal geslaagd. Je hoeft er niet van te houden. Even opmerken is genoeg.

Bronnen

• Jaar van de Wesp (2024), initiatief van Naturalis Biodiversity Center, EIS Kenniscentrum Insecten, de Wespenstichting, de Nederlandse Entomologische Vereniging, JNM en NJN — over de diversiteit van wespen in Nederland en hun rol als jager, opruimer en bestuiver. Zie ook het bericht “2024 uitgeroepen tot het Jaar van de Wesp” op Nature Today.
• Brock, R.E., Cini, A. & Sumner, S. (2021). Ecosystem services provided by aculeate wasps. Biological Reviews — overzichtsartikel over de ecologische rollen van wespen en de kennisachterstand ten opzichte van bijen.
• Southon, R.J., Fernandes, O.A., Nascimento, F.S. & Sumner, S. (2019). Social wasps are effective biocontrol agents of key lepidopteran crop pests. Proceedings of the Royal Society B — veldonderzoek naar het effect van sociale wespen op rupsen van plaagsoorten in gewassen.
• Sumner, S., Law, G. & Cini, A. (2018). Why we love bees and hate wasps. Ecological Entomology — onderzoek naar hoe het publiek naar wespen kijkt en hoe dat beeld tot stand komt.
• Vogelbescherming Nederland — soortinformatie over de wespendief (voedsel: larven en poppen van wespen) en de koolmees (voedsel: rupsen en andere kleine insecten; jongen circa 18-21 dagen op het nest).
• Salisbury, A. et al. (2015). Enhancing gardens as habitats for flower-visiting aerial insects. Journal of Applied Ecology — het RHS Plants for Bugs-onderzoek naar inheemse versus uitheemse tuinbeplanting.

Lees ook

• Waarom bijen belangrijk zijn
• Waarom zijn tuinplanten zo vaak bespoten?
• Slakken in de tuin ecologisch bestrijden
• Onkruid of geplant?